prawo autorskie i licencje creative commons

„Dozwolony użytek” a otwarte licencje

W polskim prawie autorskim obecna jest kategoria „dozwolonego użytku”, zezwalająca m.in. na nieodpłatne korzystanie z fragmentów utworów w celach edukacyjnych lub na publiczne wykonywanie chronionych prawem utworów, o ile szkoła nie pobiera z tego tytułu opłat. Dozwolony użytek w celach edukacyjnych odnosi się jednak do fizycznej przestrzeni szkoły, a tym samym trudno stosować tę kategorię do projektów wykorzystujących publikację treści w Internecie. Dlatego przyjrzymy się tutaj sposobom korzystania z otwartych licencji, pozwalających uniknąć kontrowersji związanych z ewentualnym naruszeniem prawa autorskiego. Chcemy też pokazać uczniom, że istnieje bogaty zasób materiałów, z których można korzystać w sposób legalny. A także – że samemu można ten zasób poszerzać, dzieląc się z innymi efektami własnej pracy.

Jednym z najpopularniejszych projektów otwartych licencji – zastępujących zasadę „wszelkie prawa zastrzeżone” formułą „pewne prawa zastrzeżone” – jest Creative Commons. Creative Commons opracowało zestaw licencji prawnych, pozwalających autorowi lub innej osobie, dysponującej prawami do danego dzieła, na dołączanie do niego precyzyjnej informacji na temat zakresu legalnego wykorzystywania dzieła.

Licencje Creative Commons opierają się na czterech podstawowych warunkach:

(angielskie skróty, które mogą pojawiać się w oznaczeniach licencji: BY – uznanie autorstwa; NC – użycie niekomercyjne; SA – na tych samych warunkach; ND – bez utworów zależnych)

Wymienione wyżej elementy można ze sobą łączyć w jedną z sześciu licencji. Te licencje to:

• Uznanie autorstwa
• Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach
• Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne
• Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych
• Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Na tych samych warunkach
• Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych

Ravana Sita Painting. Created by Nina Paley. Sita Cries a River. Created by Nina Paley.

Jak działają w praktyce? Przyjrzyjmy się temu na przykładzie filmu animowanego Sita Sings the Blues (Sita śpiewa bluesa) Niny Paley.

Film jest rozpowszechniany na licencji CC BY-SA (Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach), co oznacza, że autorka zastrzega jedynie, iż przy rozpowszechnianiu lub przetwarzaniu filmu, przywołane zostanie jej nazwisko oraz, że rozpowszechnianiu filmu lub utworów zależnych (np. remiksów) przygotowanych z jego użyciem towarzyszyć będzie taka sama licencja.

Sita śpiewa bluesa może być więc legalnie kopiowana, sprzedawana (brak zastrzeżenia „użycie niekomercyjne”) i przetwarzana, o ile przy rozpowszechnianiu filmu, bądź jego remiksów, pojawiać będzie się nazwisko autorki i o ile osoba korzystająca z utworu nie zmieni zasad jego dalszej dystrybucji. Film może stanowić zatem doskonały punkt wyjścia dla uczniowskich prac – własnych remiksów czy wersji z alternatywnymi napisami. Zwłaszcza, że reżyserka zadbała też o zamieszczenie na stronie transkrypcji z filmu, co ułatwi ich przygotowanie. To wszystko – bez konsultacji z prawnikami, niedomówień i niejasności. Proste, prawda? Ale nie tylko o prostotę tutaj chodzi.

Creative Commons to nie tylko licencje upraszczające zarządzanie własnością intelektualną, ale też narzędzia wspierające myślenie o kulturze jako dobru wspólnym. Licencje CC pozwalają autorom dzielić się swoją twórczością, choć równocześnie dają kontrolę nad użyciami ich dzieł. Tym samym pogodzone zostaje myślenie o kulturze jako o obszarze swobodnej wymiany idei, co ułatwiają nowe media, a kulturze postrzeganej jako przemysł służący zarabianiu – wyrażenie zgody na pewien zakres wykorzystania utworu nie musi wiązać się ze stratą autora. Przeciwnie, może służyć wypromowaniu dzieła i ewentualnym przyszłym zyskom. Przede wszystkim CC zwraca jednak uwagę, że pieniądze nie są jedyną motywacją dla tworzenia tekstów, filmów, muzyki, a możliwie swobodny dostęp do treści kultury jest wartością samą w sobie.

Polecana lektura:

„Przewodnik po otwartych zasobach edukacyjnych”, przygotowany przez Koalicję Otwartej Edukacji, opisujący m.in. zasady funkcjonowania wolnych licencji, wskazujący repozytoria gromadzące otwarte zasoby, ale też sposoby konfiguracji wyszukiwarek internetowych, takich jak Google, w sposób umożliwiający dotarcie do takich treści.
http://koed.org.pl/wp-content/uploads/2011/05/Przewodnik_OZE_v3.pdf

Warto też zajrzeć na stronę polskiego oddziału Creative Commons, zawierającą szczegółowe informacje na temat licencji, dostępnych w sieci zasobów, a także bogatą bibliotekę materiałów szkoleniowych: http://creativecommons.pl/