nowe horyzonty edukacji filmowej

Edytowanie tożsamości

nowe horyzonty edukacji filmowej
Materiały dydaktyczne dla nauczycieli

Spis treści

  1. Tożsamość – wstęp do zagadnienia
  2. Scenariusz lekcji etyki/filozofii
    Temat: Edytowanie tożsamości.
  3. Załącznik 1: Tabela nr 1
  4. Załącznik 2: Tabela nr 2, link

Informacje o temacie

Aby uporządkować złożoną tematykę tożsamości, proponuję pogrupować ją na trzy działy: filozoficzny, społeczny (psychologiczny) i internetowy.
W filozofii pojęcie tożsamości osobowej odnosi się do niepowtarzalnej jedności/identyczności osoby w czasie. Innymi słowy chodzi o okoliczności, dzięki którym osoba jest identyczna z samą sobą w określonej ramie czasowej. Sytuacja staje się jednak problematyczna, gdy zaczynamy pytać o podstawy naszej świadomości, o źródło samoświadomości. Czy stanowią je treści naszych myśli lub przekonań? Taki argument trudno uzasadnić: w jaki sposób utrzymać koncepcję tożsamości w sytuacji, gdy uświadamiamy sobie błędność naszych wcześniejszych przekonań lub gdy „stają się” one passé i je odrzucamy?
Co zatem stanowi dla jednostek podstawę w trwaniu od jednego momentu do drugiego lub, innymi słowy, co dla człowieka jest podstawą, aby istnieć jako ta sama jednostka w różnych momentach? Pytanie dotyczące tożsamości osobowej wskazało warunki, dzięki którym osoba zachowuje poczucie jedności i ciągłości w czasie, określane jako ciągłość osobowa.

W psychologii (wychodzącej od filozoficznego założenia o dualizmie duszy/umysłu i ciała), ciągłość osobowa, określana także jako osobowa trwałość, jest nieprzerwanym byciem ‘tym samym’ na przestrzeni czasu, w oparciu o kontakty z bliskimi nam osobami. Ciągłość osobowa jest istotnym elementem tożsamości – to proces zapewniający ciągłość jakości umysłu na przestrzeni czasu, w odniesieniu do takich kategorii jak samoświadomość, wrażliwość, rozumowanie oraz możliwość postrzegania relacji pomiędzy sobą samym a środowiskiem. Ciągłość osobowa jest właściwością ciągłego – połączonego okresu czasu i jest ściśle związana z ciałem osoby, z istnieniem fizycznym. Asocjacjonizm, tj. metoda mówiąca o sposobie łączenia się idei w umyśle, tłumaczy możliwość wzajemnego połączenia wielu zdarzeń lub postrzeżeń, formując w ten sposób umiejętność uczenia się. Połączenia mogą wynikać z sąsiedztwa, podobieństwa lub kontrastu (przeciwieństwa). Poprzez sąsiedztwo, osoba może powiązać zdarzenia lub idee, które są powtarzalne. Część takich zdarzeń formuje pamięć autobiograficzną, w której każda osoba jest reprezentacją ogólnych lub konkretnych zdarzeń i faktów z życia prywatnego.

Ujmując problem egzystencjalnie, pytania o tożsamość, a więc „Kim jestem?”, „Dokąd zmierzam?” znane były już myślicielom starożytnym. Wydaje się jednak, że dziś nie tylko coraz trudnej na nie odpowiedzieć, ale też coraz rzadziej te pytania są stawiane. Mamy bowiem dostęp do wielu gotowych scenariuszy, przepisów na udane życie, często są one agresywnie reklamowane i trudno nam wybić się z własną koncepcją siebie.
Brak tych odpowiedzi nabiera na znaczeniu zwłaszcza w momentach kryzysowych, kiedy zewnętrzne schematy okazują się nieużyteczne, a role, w których występujemy, nagle zupełnie do nas nie pasują. Aby być gotowym na ewentualne sytuacje „kryzysu tożsamości”, co wpisane jest przecież w rozwój osobowy (chociażby tzw. trudny okres dojrzewania) warto rozpoznać elementy naszej tożsamości: społecznej, osobistej i stosunkowo nowej – cyfrowej oraz mieć świadomość, w jaki sposób te tożsamości możemy tworzyć, jak się w nas kształtują, zmieniają i oddziałują na siebie.

W naukach społecznych tożsamość jest pojęciem wieloznacznym (w odróżnieniu choćby od jasno zdefiniowanej tożsamości matematycznej). Można ją ujmować zarówno w sposób obiektywny, jak subiektywny:

  • obiektywne ujęcie kładzie nacisk na role, pozycje, stosunki społeczne łączące jednostkę z grupami społecznymi;
  • tożsamość w ujęciu subiektywnym łączy się z poczuciem tożsamości oraz jej samoświadomością, gdzie ważne są treści wewnętrzne jednostki, takie jak rozwiązywanie konfliktów czy realizacja zadań sobie postawionych. Cechy te są charakterystyczne dla tożsamości osobistej, ściśle powiązanej z tożsamością społeczną.

Szukając definicji, tożsamość – z punktu widzenia psychologii – to w najszerszym znaczeniu wizja własnej osoby, którą posiada każdy człowiek. Wizja odnosząca się do właściwości wyglądu, psychiki i zachowania się, w odniesieniu do ich odrębności i niepowtarzalności u innych ludzi.
Od czasów teorii wybitnego psychologa Erika H. Eriksona, pojęcie tożsamości łączone jest z dwoma, najważniejszymi dla człowieka, typami relacji: stosunkiem do siebie samego i stosunkiem do innych ludzi. Pierwszy jest typem związku, jaki łączy podmiot z nim samym – z jego własną psychofizyczną i moralną kondycją. Drugi typ związku opiera się na mniej lub bardziej świadomych postawach wobec konkretnych wartości, których nosicielem jest zarówno sam podmiot, jak i inni ludzie czy kultura.

Bycie tym samym człowiekiem (tą samą osobą), bycie sobą, bycie tym za kogo się podajemy to inaczej tożsamość osobista. Tożsamość to więcej niż identyczność, jednakowość – przykładowo dwóch braci, jednojajowych bliźniaków, będzie się różnić pod względem tożsamości. Tożsamość osobista to zbiór cech tworzących unikalną sieć – unikalny wzór, określający nas samych. Zaliczamy do nich cechy psychologiczne, cechy fizyczne, zainteresowania intelektualne, sposób odnoszenia się do innych, upodobania. Tożsamość określają również informacje, dane, które człowiek podaje na swój temat, np. imię i nazwisko. Dokument tożsamości, wydawany obywatelowi przez władze państwa, zawiera materialnie utrwalone dane identyfikacyjne osoby: fotografia, dane personalne, dane biometryczne, a także dane związane z państwem (nazwa, unikalny numer dokumentu, organ wydający, data wydania). Problematycznym jest jednak sposób istnienia tożsamości cyfrowych – jaki mają status, jeśli możemy je dowolnie kształtować?

Tożsamość społeczną identyfikują terminy określające przynależność do grup społecznych, między innymi płeć, wiek, narodowość, afiliacja polityczna, religia. Tożsamość społeczna to proces identyfikacji społecznej, który oznacza definiowanie siebie i innych poprzez różne kategorie społeczne. Jak już zostało wspomniane, tożsamość osobista i tożsamość społeczna są współzależne. Nierzadko wszak zdarza się, że jednostki należące do danej grupy społecznej przypisują sobie cechy charakteryzujące tę zbiorowość czy grupę i odwrotnie. Tożsamość społeczna ujmowana jest najczęściej w kategoriach psychologicznych, socjologicznych i kulturowych. Jest to tożsamość jednostki, grupy społecznej lub zbiorowości, dzięki której i poprzez którą umiejscawia ona samą siebie w określonym obszarze rzeczywistości społecznej bądź też sama jest osadzana w tej rzeczywistości przez zewnętrznego obserwatora (inną jednostkę bądź grupę).

Wróćmy raz jeszcze do tożsamości osobistej. W sytuacji, gdy ‘uzasadnieniem’ tożsamości jest nasze imię i nazwisko, oficjalny dokument wydany przez władze kraju, sprawa wydaje się dość prosta (pomijając wypadki podrabiania tożsamości – wykonanie duplikatu dowodu osobistego wymaga nieco wysiłku). Sprawa komplikuje się, gdy poszukujemy takiego uzasadnienia w Internecie, w przestrzeni cyfrowej. Okazuje się, że tożsamość to nie tylko imię i nazwisko czy numer PESEL. Na tożsamość ‘analogową’, składają się nasze cechy (np: "mężczyzna średniego wzrostu") oraz, co w tym kontekście szczególnie istotne, zachowania (możemy określić czyjąś tożsamość poprzez odwołanie się do konkretnej sytuacji, np. mówiąc: "to ten chłopak, który wyszedł wczoraj jako pierwszy" – dla pewnej grupy osób, będzie to wystarczająca informacja, by kogoś zidentyfikować).

Nowe wymiary relacji społecznych przynoszą nowe określenia językowe. Nas interesować będzie przede wszystkim koncepcja „tożsamości cyfrowej”, zwanej tożsamością „online” w odróżnieniu od nie-cyfrowej „offline” (ten podział jest rzecz jasna umowny). Mówiąc metaforycznie „tożsamość cyfrowa” to „tożsamość tradycyjna/ analogowa” doświadczająca przygód w Internecie, wchodząca z nim w interakcję. Internet nie tylko multiplikuje tożsamości (internetowa wielość tożsamości nie jest już niczym nowym), ale nadaje im nowy wymiar, co dla nas jest szczególnie ważne. Odwołując się do przykładu z rzeczywistości, tożsamość cyfrową określać może np. stwierdzenie „ten, który prowadzi blog pod adresem xyz.pl”. To proste stwierdzenie nie będzie jednak prawdziwe, gdy ktoś przejmie tę domenę. Nie będzie też prawdziwe, gdy ja je wygłaszam. Jak to zweryfikować? Można powiedzieć: „mam już 200 pozytywnych komentarzy na Allegro”. Jak to sprawdzić? Co ten fakt mówi nam o tożsamości danego człowieka (użytkownika)? Kto ten fakt stwierdza? Jaka jest jego wiarygodność? Okazuje się zatem, że tożsamość, tym bardziej cyfrowa, nie jest łatwa do określenia, sprecyzowania.

Gwałtowny rozwój globalnej sieci dał nam gigantyczne możliwości komunikacji ze znajomymi, zdobywania, tworzenia wiedzy i wyrażania siebie. Jednakże wszystkie te procesy mogą rodzić problemy i pytania, które wypada rozważyć.
Podczas zakładania setnego konta w n-tym serwisie albo rejestracji profilu na n-tym forum dyskusyjnym stajemy przed dylematem, który określiłbym jako „login/hasło”. Zastanawiamy się, jak się nazwać, zabezpieczyć hasłem, a później zapamiętać te wszystkie dane: nazwy użytkownika, hasła, identyfikatory. Nie wspomniałem jeszcze kontach e-mail (coraz częściej używa się co najmniej dwóch), komunikatorach, kontach w serwisach społecznościowych, uczniowie za kilka lat dodadzą do tego zestawu konta bankowe, operatorów sieci komórkowych itd. Szybko dochodzimy do wniosku, że tożsamość internauty na pewno nie przypomina wyraźnego odbicie w lustrze.

Zaznaczmy, iż problem z tożsamością sieciową nie pojawia się z dnia na dzień. Gdy zaczynamy korzystać z Internetu, najpierw wyrabiamy w sobie nawyk ciągłego podawania loginów i haseł do różnych stron. Proces pojawiania się ‘problemu’ rozwija się najczęściej w ten sposób:

  • zaczynamy zapominać hasła;
  • aby ułatwić sobie ich zapamiętywanie, stosujemy jedno hasło na wielu serwisach;
  • ciągłe wypełnianie formularzy rejestracyjnych i podawanie danych o sobie (z których część nie wydaje się potrzebna) staje się nużące;
  • ciągle, dla „świętego spokoju” ‘odhaczamy’ tajemniczy kwadracik „przetwarzania danych”, nie wiedząc (komu chce się to czytać?), co się za tym w rzeczywistości kryje;
  • wreszcie wpisujemy w wyszukiwarkę Google nasze imię i nazwisko czy też nick. Wtedy otrzymujemy efekt, ślady naszych działań w Internecie. To, co widzimy, niekoniecznie pokrywa się z tym, co chcemy zobaczyć. Nasza tożsamość wymyka się powoli spod kontroli, często też bez naszego udziału.

Spójrzmy jeszcze na metody uwierzytelniania użytkownika. Najczęściej stosowane jest rozwiązanie tradycyjne, czyli wspomniana para login/hasło. Można też znaleźć tzw. tokeny, CAPTCHA (Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart) – rodzaj techniki stosowanej jako zabezpieczenie na stronach www, jej celem jest dopuszczenie do przesłania danych wypełnionych tylko przez człowieka (chodzi o te niewyraźne słowa, które należy wpisać w okienko), inne hasła jednorazowe czy hasła SMS. Wspomniałem, że większość osób używa tego samego hasła na wielu stronach. Rozdaje tym samym, w bardzo łatwy sposób, swoją tożsamość (pozwalającą na dostęp do wielu używanych serwisów). Administratorzy prowadzący serwisy internetowe przyznają, że w sytuacji, gdy loginem jest adres e-mail, 50-70% osób podaje hasło, które jest tożsame z hasłem do ich serwera pocztowego.

Młody człowiek stoi przed podwójnym problemem. Z jednej strony zderza się z gwałtownym nierzadko procesem formowania tożsamości, z drugiej znajduje się w sytuacji niezwykle łatwego jej kreowania – niestety często bezrefleksyjnego. Kluczową kwestią staje się zatem umiejętność połączenia teorii z praktyką. Znajomość i rozumienie kategorii pojęciowych może okazać się pomocne w autoanalizie, autorefleksji. Świadomość tego procesu wspomaga doskonalenie praktyki umiejętnego kontrolowania/modyfikowania siebie samych zarówno w świecie Internetu, jak i poza nim.

Scenariusz lekcji języka polskiego

Opracował: Wiktor Figiel

Temat: Edytowanie tożsamości. Tożsamości ‘offline’ i ‘online’.

Cele lekcji

Po lekcji uczeń powinien:

  • uświadamiać sobie wielowymiarowość własnej tożsamości oraz współodpowiedzialność za proces jej kształtowania,
  • odkryć czynniki/cechy tworzące tożsamość oraz sposoby ich używania, rozróżniając dzięki temu np. tożsamości cyfrowe od rzeczywistych,
  • świadomie zarządzać swoją tożsamością w procesie jej konwertowania w obrębie środowiska Internetu,
  • dyskutować o problemach związanych z tożsamością, rolami społecznymi, sposobami korzystania z własnych cech tożsamościowych,
  • prowadzić dialog, aktywnie słuchać argumentów innych uczestników dyskusji, konstruować wypowiedź dobierając odpowiednie argumenty.

Metody i formy pracy

  • indywidualna i grupowa praca online
  • praca w grupach
  • dyskusja
  • autoanaliza

Środki dydaktyczne

  • dowolne konto użytkownika (ucznia) serwisu internetowego
  • kartki A4, flamastry, pisaki
  • załączniki 1 i 2 do pracy w grupach

Czas trwania

1 lekcja

Przebieg lekcji

  1. Po wejściu do klasy nauczyciel prosi uczniów o uwagę. Nie zdradza tematu lekcji, omawia jedynie ogólny przebieg lekcji – rodzaje ćwiczeń. Praca indywidualna/ dyskusja w grupie – w zależności od możliwości technicznych; jeśli jesteśmy w sali informatycznej, zadaniem uczniów jest zalogowanie się do jakiegokolwiek własnego konta, następnie odszukanie zakładki w stylu „Edytuj profil”. Jeśli nie ma możliwości działania online, nauczyciel otwiera dyskusję, pytając, jakie elementy należy podać i które z nich podlegają edycji na takim koncie.

  2. Uczniowie zostają podzieleni na 3-osobowe zespoły i tworzą tabelę (Załącznik 1) wypełniając ją plusami lub wypisując elementy we właściwym oknie. Po uzupełnieniu okna ‘online’ należy odpowiednio wzbogacić okno ‘offline’.

    Cecha/ElementOnline/InternetOffline
    Login
    lub
    +
    Login
    -
    Dowód tożsamości
    Wiek
    lub
    +
    Wiek
    +
    Wiek
    itd.  

  3. Po wykonaniu pracy w grupach, nauczyciel uzupełnia ogólną tabelę klasową, narysowaną np. na tablicy. Następnie nauczyciel moderuje omówienie tabeli.

    Pytanie dla uczniów:

    • Jaki składnik Was samych tworzą wymienione elementy?

    Odpowiedź „tożsamość” otwiera nauczycielowi możliwość krótkiego wyjaśnienia, że właśnie to pojęcie jest tematem lekcji). Nauczyciel może wskazać, iż poprzez taki układ tabeli uczniowie otrzymali pierwszy podział ‘tożsamości’.

  4. Temat rozmowy przenosi się z elementów z tabeli na pojęcie tożsamości.

    Posługując się elementami z tabeli uczniowie starają się odpowiedzieć na pytania:

    • Co oznacza pojęcie tożsamość?
      Ważne, by w trakcie dyskusji doszło do rozróżnienia poziomów tożsamości osobowej (subiektywnej) i społecznej (intersubiektywnej).
    • Jaka może być tożsamość? – uczeń ma wskazać jak największą ilość tożsamości, tworząc pole semantyczne tego pojęcia. Nauczyciel zwraca uwagę na kształt wypowiedzi. Każde z pojęć powinno być uzasadnione wskazaniem i opisem elementów, które je tworzą.

      Przykłady:
      - tożsamość (jako problem naukowy - filozoficzny/psychologiczny etc.),
      - tożsamość społeczna,
      - tożsamość kulturowa,
      - tożsamość narodowa,
      - tożsamość osobowa,
      - tożsamość internetowa,
      - tożsamość płciowa (gender/ płeć społeczno-kulturowa).
  5. Praca indywidualna. Ćwiczenie „Wizualizacja tożsamości”.
    Zadaniem uczniów jest próba organizacji swojej tożsamości.
    Wstępem do zadania jest próba odpowiedzi na pytanie o metodę tej organizacji.
    W jaki sposób najlepiej pokazać zależność między tożsamościami – obrazami siebie? Jaka metafora jest dla ucznia najbardziej adekwatna?
    Nauczyciel może podać przykłady typu linearnie/zbiór/warstwy, aczkolwiek lepiej byłoby, gdyby uczniowie doszli do rozwiązań sami, szukając także pomocy i rozwiązań w „nowych mediach”. Owocne mogą okazać się niektóre rozwiązania ‘personalizacji’ treści w Internecie lub programach użytkowych. Jaki sposób byłby najbardziej adekwatny? Czy na wzór „drzewka katalogowego”, np. jedna tożsamość zawiera inne, mniej istotne, czy może na wzór tzw. „tag clouds” - „chmur tagów”, obecnych np. na blogach, gdzie ważniejsze pojęcia i zagadnienia są wyróżnione większą czcionką? A może wersja „warstwowa”, jak w programach graficznych?

  6. Omówienie pomysłów. Zależnie od ilości czasu, nauczyciel wybiera różnorodne propozycje i omawia je na forum klasy. Nauczyciel prosi najpierw autora pomysłu, by nie komentował swojej pracy i prosi o uwagi pozostałych uczniów, podkreślając, że element estetyczny jest kwestią drugorzędną, a przede wszystkim liczy się pomysł. Po kilku komentarzach prosi autora o sprecyzowanie swojej koncepcji i sposobu rozumienia tożsamości.

  7. Podsumowanie lekcji. Nauczyciel przypomina pokrótce problematykę tematu. Zadaje uczniom pytanie: czy w życiu faktycznie ‘edytujemy’ tożsamość tak łatwo jak w Internecie? Czy potrafimy precyzyjnie „włączyć” daną tożsamość, tak jak profil w serwisie czy pulpit w telefonie? (Pytania te zostaną także umieszczone na forum grupy).

Praca domowa

Co robimy, by uzewnętrznić własną tożsamość, pokazać jakimi jesteśmy osobami, co się nam podoba, w jaki sposób postrzegamy świat?
Świadome operowanie tymi elementami możemy metaforycznie określić modnym pojęciem ‘edytowania’.
Zadaniem domowym jest opracowanie tabeli, którą uczniowie mogą pobrać z zasobów Google Docs i wypełnić w domu. Mogą także pracować wspólnie poprzez forum dyskusyjne grupy, założonej na Google Groups (załącznik 2, linki). Końcowy efekt prac ma być indywidualny, każdy uczeń ma za zadanie przedstawienie swojej tabeli indywidualnie.

Załącznik 1: Tabela nr 1.

Cecha/Element
tożsamości
Online/Internet‘Offline’
   

Załącznik 2: Tabela nr 2, linki do grupy dokumentów Google.

Grupa dyskusyjna, np. http://groups.google.com/group/nowe-media-filozofii-i-etyki?hl=pl

Tabela do zadania domowego: https://spreadsheets.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Ar-IRo0yl3codG1ONzZIbGZqU3ZBQ1prbWRmUGh4YXc&hl=en_US

Tabela nr 2.
Wymień sposoby zabezpieczania i modyfikowania swoich tożsamości.
Tabela ma rozmiar umowny, można ją modyfikować – dodawać wiersze, etc.

Tożsamość/Tożsamości OFFLINE*Tożsamość/Tożsamości ONLINE
  
  
  
  

* Chodzi o sytuacje z życia codziennego, kiedy Wasze działania nie angażują aktywności w Internecie.